Cancelcultuur
Wie publiekelijk zegt dat een man geen vrouw is, kan in 2026 zijn baan, zijn vrienden of zijn veiligheid kwijtraken. Een paar zaken die het patroon laten zien.
Maya Forstater: ontslagen om een mening
De zaak die het patroon zichtbaar maakte. Maya Forstater, fiscaal onderzoeker bij een denktank in Londen, verloor in 2019 haar opdracht omdat ze op X (toen Twitter) had geschreven dat een man geen vrouw kan worden. Ze ging in beroep. In 2021 oordeelde een Britse rechtbank dat haar opvatting — dat biologisch geslacht echt en onveranderlijk is — een beschermde levensovertuiging is onder de Britse Equality Act. Het ontslag was onrechtmatig.
Forstater richtte vervolgens Sex Matters op, dat juridische steun biedt aan vrouwen die om vergelijkbare redenen worden weggewerkt.
Kathleen Stock: hoogleraar weggepest
Kathleen Stock, hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Sussex, schreef boeken over de spanning tussen zelfidentificatie en de rechten van vrouwen. Activistische studenten plakten haar gezicht op posters bij de universiteit, eisten haar ontslag, plaatsten balaclava-foto's en stookten een fakkeltocht over de campus. De universiteit verdedigde haar niet adequaat. Stock trad in 2021 af.
Ze publiceert sindsdien zelfstandig en blijft schrijven. Wat ze verloor, is haar academische omgeving — voor het uitspreken van wat tien jaar eerder een standpunt was geweest dat vrijwel niemand opviel.
JK Rowling: te groot om te cancelen
JK Rowling steunde Forstater in 2019 publiek op X. Daarna volgden tweets en een uitgebreid essay waarin Rowling uitlegde waarom ze meent dat seks een biologische werkelijkheid is en dat zelf-ID problemen oplevert voor vrouwenruimtes. In haar eigen verklaring staat de redenering uit.
Het volume van de online-aanval — doodsbedreigingen, oproepen tot boycot, hoofdrolspelers uit haar eigen films die afstand namen — was uitzonderlijk. Rowling bleek financieel en publiek-juridisch te groot om gecanceld te worden. Volgens Newsweek zijn haar verkopen sindsdien alleen maar gestegen.
Nederland: Hannah van Wieringen en Renate van der Zee
De Nederlandse variant is zichtbaar geworden bij journaliste Renate van der Zee, schrijver Hannah van Wieringen en columniste Nausicaa Marbe. Wie kritisch publiceert over zelf-ID of de medicalisering van kinderen, krijgt te maken met annulering van optredens, terugtrekking van boekpresentaties door zalen en — op individueel niveau — sociale uitsluiting binnen literaire en journalistieke circuits. Renate van der Zee verloor opdrachten bij diverse media; Hannah van Wieringen werd na publicatie van haar essay over genderdebat in 2024 publiek aangevallen door collega-auteurs.
De Nederlandse zaken halen zelden de internationale pers, maar het mechanisme is identiek. Een instituut dat een spreker uitnodigt, krijgt online druk; een bestuur dat de druk wil wegnemen, trekt de uitnodiging in; de spreker verliest podium en inkomen. Voor het bredere patroon zie TERF en haatzaaien en zwijgcultuur in de zorg.
Het patroon
Bij alle zaken hetzelfde scenario: een vrouw spreekt zich uit over biologisch geslacht en vrouwenrechten. De aanval komt niet uit de wet — die geeft hen in nagenoeg alle landen gelijk — maar uit de sociale omgeving: werkgever, universiteit, uitgever, mede-acteurs, kennissen. Het verlies is reëel: opdrachten, een baan, een leerstoel, een carrière.
De impliciete les voor wie er niet over wil schrijven: zwijg. Dat is de werking van cancelcultuur — niet wat er gecanceld wordt, maar wat door zelfcensuur nooit meer gezegd wordt. Wie wel spreekt, wordt vrijwel zonder uitzondering ook als TERF geafficheerd. De mechanismen werken in elkaars verlengde.
Wat de wet zegt — en de werkgever niet
Juridisch staat overal in Europa vast dat opvattingen over biologisch geslacht beschermd zijn als levensovertuiging. Het Britse Forstater-arrest (2021) heeft dat als precedent gevestigd; soortgelijke uitspraken volgden in Schotland en Ierland. In Nederland verbiedt artikel 1 van de Grondwet discriminatie op grond van levensovertuiging, en het EHRM heeft in Vavřička e.a. bevestigd dat opvattingen die "geen aanwijsbare schade aan derden veroorzaken" niet uit het publieke debat mogen worden geweerd.
De werkgever, de universiteit en de uitgever volgen die wet niet automatisch. Sociale druk werkt sneller dan een rechtszaak. Wie een carrière niet wil verbranden, kiest in de praktijk voor zelfcensuur. Dat verklaart waarom het juridische gelijk dat Forstater of Stock kregen, het mechanisme nauwelijks heeft gestopt — de rechter is een trage bondgenoot.